(1) मरीचि के पुत्र कश्यप प्रजापति थे। ब्रह्मदेव की दाहिनी हाथ की बोटे की नली से दक्ष नाम का पुरुष और बाएँ हाथ की बोटे की नली से धरनी नाम की स्त्री जन्मीं। उन दोनों से एक हज़ार-हज़ार महा ऋषि जन्मे। (2) ब्रह्मा के मानस पुत्रों में दूसरे स्थान पर रहने वाले अंगिरस्‍ु को उद्दध्य, बृहस्पति और संवर्त जैसे पुत्र हुए। बृहस्पति देवताओं के आचार्य बने। (3) मैत्रि (अत्रि) नामक मानस पुत्र से अनेक महा मुनि जन्मे। (4) पुलस्त्य नामक ब्रह्मा के मानस पुत्र से राक्षसों का जन्म हुआ। (5) पुलह नामक मानस पुत्र से किन्नर और किमपुरुष वर्ग उत्पन्न हुए। (6) क्रतू नामक मानस पुत्र से पक्षियों की जाति उत्पन्न हुई।

   
    

शान्तिपर्व (Mahabharat) - 12. शान्तिपर्व(महाभारत)


॥ श्रीः ॥
12.171. अध्यायः 171
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Topics
गौतमेनन रात्रौ सुप्तं बकं हत्वाऽग्नौ पक्वतन्मांसमुपगृह्य स्वग्रामंप्रति प्रस्थानम्॥ 1॥ परेद्युर्बकस्यानागमनेन तस्य विपदाशङ्किना विरूपाक्षेण तद्वृत्तान्तजिज्ञासया स्वपुत्रस्य नियोजनम्॥ 2॥ पितृनियोगात्सपरिवारेण विरूपाक्षसुतेन गौतमहननम्॥ 3॥


Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Text

भीष्म उवाच। 12-171-0x(5867)(71839)
अथ तत्र महार्चिष्माननलो वातसारथिः।
तस्याविदूरे रक्षार्थं खगेन्द्रेण कृतोऽभवत्॥ 12-171-1(71840)
स चापि पार्श्वे सुष्वाप विश्वस्तो बकराट् तदा।
कृतघ्नस्तु स दुष्टात्मा तं जिघांसुरजागरीत्॥ 12-171-2(71841)
ततोऽलातेन दीप्तेन स सुप्तं निजघान तम्।
निहत्य च मुदा युक्तः सोऽनुबन्धं न दृष्टवान्॥ 12-171-3(71842)
स तं विपक्षरोमाणं कृत्वाऽग्नावपचत्तदा।
तं गृहीत्वा सुवर्णं च ययौ द्रुततरं द्विजः॥ 12-171-4(71843)
`ततो दाक्षायणीपुत्रं नागतं तं तु भारत।
विरूपाक्षश्चिन्तयन्वै हृदयेन विदूयता॥' 12-171-5(71844)
ततोऽन्यस्मिन्गते चाह्नि विरूपाक्षोऽब्रवीत्सुतम्।
न प्रेक्षे राजधर्माणमद्य पुत्र खगोत्तमम्। 12-171-6(71845)
स पूर्वसन्ध्यां ब्रह्माणं वन्दितुं याति सर्वदा।
मां चादृष्ट्वा कदाचित्स न गच्छति गृहं खगः॥ 12-171-7(71846)
द्विरात्रमुभयोः सन्ध्योर्नाभ्यगच्छन्ममालयम्।
तस्मान्न शुद्ध्यते भावो मम स ज्ञायतां सुहृत्॥ 12-171-8(71847)
स्वाध्यायेन वियुक्तो हि ब्रह्मवर्चसवर्जितः।
स गतस्तत्र मे शङ्का हन्यात्तं स द्विजाधमः॥ 12-171-9(71848)
दुराचारः स दुर्बुद्धिरिङ्गितैर्लक्षितो मया।
निष्कृपो दारुणाकारो दुष्टो दस्युरिवाधमः।
गौतमः स गतस्तत्र तेनोद्विग्नं मनो मम॥ 12-171-10(71849)
पुत्र शीघ्रमितो गत्वा राजधर्मनिवेशनम्।
ज्ञायतां स विशुद्धात्मा यदि जीवति वा चिरम्॥ 12-171-11(71850)
स एवमुक्तस्त्वरितो रक्षोभिः सहितो ययौ।
* न्यग्रोधे राजधर्माणमपश्यन्निहतं ततः॥ 12-171-12(71851)
रुदित्वा बहुशस्तस्मै विलप्य च स राक्षसः।
गतो रोषसमाविष्टो गौतमग्रहणाय वै॥ 12-171-13(71852)
गृहीतो गौतमः पापो रक्षोभिः क्रोधमूर्च्छितैः।
राजधर्मशरीरस्य कङ्कालश्चाप्यथो धृतः॥ 12-171-14(71853)
मनुव्रजं तु नगरं यातुधानास्ततो गताः।
क्रोधरक्तेक्षणा घोरा गौतमस्य वधे धृताः॥ 12-171-15(71854)
पार्थिवस्वाग्रतो न्यस्तः कङ्कालो राजधर्मणः।
तं दृष्ट्वा विमना राजा सामात्यः सगणोऽभवत्॥ 12-171-16(71855)
आर्तरावो महानासीद्गृहे तस्य महात्मनः।
समुत्थितः स्रीसङ्घस्य निहते काश्यपात्मजे॥ 12-171-17(71856)
राजा चैवाब्रवीत्पुत्रं पापोऽयं वध्यतामिति॥ 12-171-18(71857)
राक्षमा ऊचुः। 12-171-19x(5868)
अस्य मांसं वयं सर्वे खादिष्यामः समागताः।
पापकृत्पापकर्मा च पापात्मा पापमास्थितः।
हन्तव्य एव पापात्मा कृतघ्नो नात्र संशयः॥ 12-171-19(71858)
विरूपाक्ष उवाच। 12-171-20x(5869)
कृतघ्नं पापकर्माणां न भक्षयितुमुत्सहे।
दासेभ्यो दीयतामेप मित्रध्रुक्पुरुपाधमः॥ 12-171-20(71859)
भीष्म उवाच। 12-171-21x(5870)
दासाः सर्वे समाहूता यातुधानास्तथा परे।
नेच्छन्ति स्म कृतघ्नं तं खादितुं पुरुषोत्तम॥ 12-171-21(71860)
शिरोभिश्चागता भूमिं महाराज ततो बलात्।
मानार्थं जातु निर्बन्धं किल्विषं दातुमर्हसि॥ 12-171-22(71861)
यातुधाना नृपेणोक्ताः पापकर्मा विशस्यताम्।
दह्यतां त्यज्यतां वाऽयं दर्शनादपनीयताम्॥ 12-171-23(71862)
ततस्ते रुपिता दासाः शूलपट्टसपाणयः।
खण्डशो विकृतं हत्वा क्रव्याद्भ्यो ह्यददुस्तदा॥ 12-171-24(71863)
क्रव्यादास्त्वपि राजेन्द्र नेच्छन्ति पिशिताशनाः।
मृतानपि हि क्रव्यादाः कृतघ्नान्नोपभुञ्जते॥ 12-171-25(71864)
ब्रह्मस्वहरणे चोरे ब्रह्मघ्ने गुरुतल्पगे।
निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः॥ 12-171-26(71865)
मित्रद्रुहं कृतघ्नं च नृशंसं च नराधमम्।
क्रव्यादाः किमयश्चैव नोपभुञ्जन्ति वै सदा॥ ॥ 12-171-27(71866)

इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि एकसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः॥ 171॥

Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Footnotes

12-171-3 अनुबन्ध पापदोषम्॥ 12-171-8 तद्व्रत इति पाठे हिंस्रधर्म॥

* इत आरभ्य आद्विसप्तत्यधिकशततमाध्यायसमाप्ति विद्यमानानां श्लोकानां स्थाने अधोलिखितश्लोका झ. पाठे वर्तन्ते। तेच

Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Text

12-171a-1a न्यग्रोधं तत्र चापश्यत्कङ्कालं राजधर्मणः। 12-171a-1b स रुदन्नगमत्पुत्रो राक्षसेन्द्रस्य धीमतः। 12-171a-1c त्वरमाणः परं शक्त्या गौतमग्रहणाय वै॥ 12-171a-2a ततो विदूरे जगृहुगौतमं राक्षसास्तदा॥ 12-171a-3a राजधमर्शरीरं च पक्षास्थिचरणोज्झितम्। 12-171a-3b तमादायाथ रक्षांसि द्रुतं मेरुव्रजं ययुः॥ 12-171a-4a राज्ञश्च दर्शयामासुः शरीरं राजधर्मणः। 12-171a-4b कृतघ्नं पुरुषं तं च गौतमं पापकारिणम्॥ 12-171a-5a रुरोद राजा तं दृष्ट्वा सामात्यः सपुरोहितः। 12-171a-5b आर्तनादश्च सुमहानभूत्तस्य निवेशने। 12-171-5c सस्त्रीकुमारं च पुरं बभूवास्वस्थमानसम्॥ 12-171a-6a अथाव्रवीन्नृपः पुत्रं पापोऽयं वध्यतामिति। 12-171a-6b अस्य मांसैरिमे सर्वे विहरन्तु यथेष्टतः॥ 12-171a-7a पापाचारः पापकर्मा पापात्मा पापसाधनः। 12-171a-7b हन्तव्योऽयं मम मतिर्भवद्भिरिति राक्षसाः॥ 12-171a-8a इत्युक्ता राक्षसेन्द्रेण राक्षसा घोरविक्रमाः। 12-171a-8b नेच्छन्त तं भक्षयितुं पापकर्माणमित्युत॥ 12-171a-9a दस्यूनां दीयतामेष साध्वद्य पुरुषाधमः। 12-171a-9b इत्यूचुस्ते गहाराज राक्षसेन्द्रं निशाचराः॥ 12-171a-10a शिरोभिः प्रणताः सर्वे व्याहरन्राक्षसाधिपम्। 12-171a-10b न दातुमर्हसि त्वं नो भक्षणायास्य किल्विषम्॥ 12-171a-11a एवमस्त्विति तानाह राक्षसेन्द्रो निशाचरान्। 12-171a-11b दस्यूनां दीयतामेष कृतघ्नोऽद्यैव राक्षसाः॥ 12-171a-12a इत्युक्ता राक्षसास्तेन शूलपट्टसपाणयः। 12-171a-12b कृत्वा तं खण्डशः पापं दस्युभ्यः प्रददुस्तदा॥ 12-171a-13a दस्यवश्चापि नैच्छन्त तमत्तुं पापकारिणम्। 12-171a-13b क्रव्यादा अपि राजेन्द्र कृतघ्नं नोपभुञ्जते॥ 12-171a-14a ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चौरे भग्नव्रते तथा। 12-171a-14b निष्कृतिर्विहिता राजन्कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः॥ 12-171a-15a मित्रदोही कृतघ्नश्च नृशंसश्च नराधमः। 12-171a-15b क्रव्यादैः कृमिभिश्चैव न भुज्यन्ते हि तादृशाः॥ 12-171-16x भीष्म उवाच। 12-171a-16a ततश्चितां बकपतेः कारयामास राक्षसः। 12-171a-16b रत्नैर्गन्धैश्च बहुभिर्वस्त्रैश्च समलंकृताम्॥ 12-171a-17a ततः प्रज्वाल्य नृपतिर्बकराजं प्रतापवान्। 12-171a-17b प्रेतकार्याणि विधिवद्राक्षसेन्द्रश्चकार ह॥ 12-171a-18a तस्मिन्काले च सुरभिर्देवी दाक्षायणी शुभा। 12-171a-18b उपरिष्टात्ततस्तस्य सा बभूव पयस्विनी॥ 12-171a-19a तस्य वक्राच्च्युतः फेनः क्षीरमिश्रस्तदाऽनघ। 12-171a-19b सोऽपतद्वै ततस्तस्यां चितायां राजधर्मणः॥ 12-171a-20a ततः संजीवितस्तेन बकराजस्तदाऽनघ। 12-171a-20b उत्पत्य च समीयाय विरूपाक्षं बकाधिपः॥ 12-171a-21a ततोऽभ्ययाद्देवराजो विरूपाक्षपुरं तदा। 12-171a-21b प्राह चेदं विरूपाक्षं दिष्ट्या संजीवितस्त्वया॥ 12-171a-22a श्रावयामास चेन्द्रस्तं विरूपाक्षं पुरातनम्। 12-171a-22b यथा शापः पुरा दत्तो ब्रह्मणा राजधर्मणः॥ 12-171a-23a यदा बकवती राजन्ब्रह्माणं नोपसर्पति। 12-171a-23b ततो रोषादिदं प्राह स्वगेन्द्राय पितामहः॥ 12-171a-24a यस्मान्मूढो मम सभां नागतोऽसौ बकाधमः। 12-171a-24b तस्माद्वधं स दुष्टात्मा न चिरात्समवाप्स्यति॥ 12-171a-25a तदयं तस्य वचनान्निहतो गौतमेन वै। 12-171a-25b तेनैवामृतसिक्तश्च पुनः संजीवितो बकः॥ 12-171a-26a राजधर्मा बकः प्राह प्रणिपत्य पुरंदरम्। 12-171a-26b यदि तेऽनुग्रहकृता मयि बुद्धिः सुरेश्वर। 12-171a-26c सखाऽयं मे सुदयितं गौतमं जीवयेत्युत॥ 12-171a-27a तस्य वाक्यं समादाय वासवः पुरुषर्षभ। 12-171a-27b सिक्त्वाऽमृतेन तं विप्रं गौतमं जीवयत्तदा॥ 12-171a-28a सभाण्डोपस्कारं राजंस्तमासाद्य बकाधिपः। 12-171a-28b संपरिष्वज्य सुहृदं प्रीत्या परमया युतः॥ 12-171a-29a अथ तं पापकर्माणं राजधर्मा बकाधिपः। 12-171a-29b विसर्जयित्वा सधनं प्रविवेश स्वमालयम्॥ 12-171a-30a यथोचितं च स बको ययौ ब्रह्मसदस्तथा। 12-171a-30b ब्रह्मा चैनं महात्मानमातिथ्येनाभ्यपूजयत्॥ 12-171a-31a गौतमश्चापि संप्राप्य पुनस्तं शबरालयम्। 12-171a-31b शूद्रायां जनयामास पुत्रान्दुष्कृतकारिणः॥ 12-171a-32a शापश्च सुमहांस्तस्य दत्तः सुरगणैस्तदा। 12-171a-32b कुक्षौ पुनर्भ्वाः पापोऽयं जनयित्वा चिरात्सुतान्। 12-171a-32c निरयं प्राप्स्यति महत्कृतघ्नोऽयमिति प्रभो॥ 12-171a-33a एतत्प्राह पुरा सर्वं नारदो मम भारत। 12-171a-33b संस्मृत्य चापि सुमहदाख्यानं भरतर्षभ। 12-171a-33c मयाऽपि भवते सर्वं यथावदनुवर्णितम्॥ 12-171a-34a कुतः कृतघ्नस्य यशः कुतः स्थानं कुतः सुखम्। 12-171a-34b अश्रद्धेयः कृतघ्नो हि कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः॥ 12-171a-35a मित्रद्रोहो न कर्तव्यः पुरुषेण विशेषतः। 12-171a-35b मित्रध्रुङ्गरकं घोरमनन्तं प्रतिपद्यते॥ 12-171a-36a कृतज्ञेन सदा भाव्यं मित्रकामेन चैव ह। 12-171a-36b मित्राच्च लभते सर्वं मित्रात्पूजां लभेत च॥ 12-171a-37a मित्राद्भोगांश्च भुञ्जीत मित्रेणापत्सु मुच्यते। 12-171a-37b सत्कारैरुत्तमैर्मित्रं पूजयेत विचक्षणः॥ 12-171a-38a परित्याज्यो बुधैः पापः कृतघ्नो निरपत्रपः। 12-171a-38b मित्रद्रोही कुलाङ्गारः पापकर्मा नराधमः॥ 12-171a-39a एष धर्मभूतां श्रेष्ठ प्रोक्तः पापो मया तव। 12-171a-39b मित्रद्रोही कृतघ्नो वै किं भूयः श्रोतुमिच्छसि॥ 12-171a-40x वैशम्पायन उवाच। 12-171a-40a एतच्छ्रुत्वा तदा वाक्यं भीष्मेणोक्तं महात्मना। 12-171a-40b युधिष्ठिरः प्रीतमना बभूव जनमेजय॥

Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Footnotes

12-171a-1 कङ्कालमस्थि॥


Mahabharat- Hindi (Devanagari) 100000 shlokas

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.